Cukrzyca u psów — diagnostyka i możliwości terapii

Cukrzyca u psów to przewlekłe zaburzenie endokrynologiczne, które prowadzi do utrzymującej się hiperglikemii oraz szeregu objawów klinicznych związanych m.in. z układem moczowym, krążenia i pokarmowym. Wczesne rozpoznanie oraz prawidłowo dobrana terapia insuliną i dietą pozwalają znacząco poprawić komfort życia zwierzęcia i ograniczyć ryzyko groźnych powikłań, takich jak kwasica ketonowa czy zaćma.

Spis treści:

1. Normoglikemia, hipoglikemia i hiperglikemia — wartości referencyjne u psów

2. Czym jest cukrzyca u psów i jakie są jej mechanizmy?

3. Objawy kliniczne cukrzycy u psów — na co najczęściej zwracają uwagę opiekunowie?

4. Powikłania cukrzycy — mikroangiopatie, makroangiopatie i uszkodzenia narządów

5. Cukrzyca a serce i układ krążenia — kardiomiopatia cukrzycowa

6. Wzrok i zaćma — częste, nieodwracalne powikłanie cukrzycy u psów

7. Masa ciała, apetyt i metabolizm — dlaczego w cukrzycy możliwa jest zarówno kacheksja, jak i otyłość?

8. Rodzaje cukrzycy u psów — typ I i typ III (wtórna)

9. Diagnostyka cukrzycy u psów — badania i znaczenie USG (pies na czczo)

10. Predyspozycje — wiek, płeć i rasy szczególnie narażone

11. Leczenie cukrzycy u psów — insulina, cele terapii i krzywa cukrowa

12. Dieta w cukrzycy — pory posiłków, indeks glikemiczny i rola błonnika

13. Podsumowanie

14. FAQ — najczęstsze pytania opiekunów psów z cukrzycą

Normoglikemia, hipoglikemia i hiperglikemia — wartości referencyjne u psów

Właściwe stężenie glukozy we krwi zależy od wielu czynników, a równowaga pomiędzy procesem obniżania i podwyższania jej stężenia zapewnia tzw. normoglikemię, czyli stan kiedy stężenie tego cukru we krwi wynosi u psów 3,9 -6,7 mmol/l (70-120 mg/dl, współczynniki przeliczeniowe wynoszą — mmol/l x18 = mg/dl; oraz mg/dl x 0,056 = mmol/l). Głównym czynnikiem odpowiadającym za prawidłowe stężenie glukozy we krwi jest insulina – hormon produkowany przez komórki β wysepek trzustkowych. Nadmiar wydzielanej insuliny obniża stężenie glukozy we krwi i powoduje hipoglikemię, której objawy widoczne są, gdy zawartość glukozy wynosi poniżej 2,5 mmol/l (45 mg/dl). Znacznie częściej występuje u psów stan hiperglikemii, zwanej potocznie cukrzycą, w której stężenie glukozy we krwi wynosi powyżej 7,3 mmol/l (130 mg/dl).

Czym jest cukrzyca u psów i jakie są jej mechanizmy?

Cukrzyca jest przewlekłym zaburzeniem endokrynologicznym występującym spowodowanym całkowitym lub częściowym brakiem insuliny, produkowanej przez komórki β wysepek trzustkowych, lub niewrażliwością komórek na ten hormon. Stan taki prowadzi do wzrostu stężenia glukozy we krwi oraz do nieprawidłowego odżywiania tkanek - komórki organizmu nie wykorzystują węglowodanów, białek i tłuszczy.

Objawy kliniczne cukrzycy u psów — na co najczęściej zwracają uwagę opiekunowie?

Hiperglikemii towarzyszy: glikozuria (cukromocz), poliuria (wielomocz), polidypsja (zwiększone pragnienie), utrata wagi lub otyłość.

W surowicy krwi pojawiają się ciała ketonowe, które stopniowo wyniszczają organizm, doprowadzając do rozwoju kwasicy ketonowej (DKA) i śpiączki.

Zwykle objawy narastają powoli i stają się widoczne, gdy stężenie glukozy wzrośnie u psów do ok. 10 mmol/l (180 mg/dl).

Do wystąpienia cukrzycy predysponują czynniki genetyczne, stosowane leki, otyłość, uszkodzenie komórek β w przebiegu zapalenia trzustki, czy immunologiczna nadwrażliwość typu V (zależna od przeciwciał). Objawy kliniczne są dość charakterystyczne i wynikają z zburzenia funkcji układów: krążenia, moczo-płciowego oraz pokarmowego przez krążącą we krwi wolną glukozę.

Najczęstszym powodem wizyty jest zaobserwowana przez opiekuna, utrzymująca się poliuria/polidypsja i definiowana przez właściciela słowami: ,,Panie doktorze dużo pije i dużo sika”.

Powikłania cukrzycy — mikroangiopatie, makroangiopatie i uszkodzenia narządów

Podstawowym problemem z punktu widzenia obrazu klinicznego są mikro- i makroangiopatie (choroby małych i dużych naczyń), rozwijające się w wyniku podwyższonego stężenia glukozy we krwi.

W małych naczyniach (średnica mniejsza niż 100 μm) dochodzi do zaburzeń metabolizmu błony podstawnej śródbłonka wywołanych przez niedobór insuliny, powodujących powstawanie systemowego nadciśnienia tętniczego.

Hiperglikemia pobudza aktywność agregacyjną płytek, zwiększa aktywność prozakrzepową czynników humoralnych i zmniejsza aktywność fibrynolityczną krwi. Procesy te prowadzą do powstawania zakrzepów wewnątrznaczyniowych i powodują objawy związane są z niedokrwieniem i zwyrodnieniem narządów – wątroba, nerki, siatkówka oka, stąd objawy kliniczne przy długo trwającej cukrzycy mogą być bardzo różne. Mikroalbuminuria, która jest objawem uszkodzenia śródbłonka naczyń nerkowych, jest pierwszym etapem nefropatii cukrzycowej. Dochodzi także do uszkodzeń w układzie nerwowym.

Cukrzyca a serce i układ krążenia — kardiomiopatia cukrzycowa

Cukrzyca wpływa również na czynność i strukturę serca poprzez rozwój nadciśnienia tętniczego, mikroangiopatię serca, neuropatię autonomicznego unerwienia serca oraz zaburzenia przemiany w komórkach mięśnia sercowego i jego stłuszczenie. Procesy te określane są wspólnym mianem kardiomiopatii cukrzycowej.

Wzrok i zaćma — częste, nieodwracalne powikłanie cukrzycy u psów

U 30% psów, w wyniku uszkodzenia siatkówki i soczewki, dochodzi do osłabienia widzenia. Powszechną i nieodwracalną komplikacją cukrzycy u psów jest zmętnienie soczewki - zaćma. U większości psów jest to proces szybko postępujący.

Masa ciała, apetyt i metabolizm — dlaczego w cukrzycy możliwa jest zarówno kacheksja, jak i otyłość?

Bardzo ciekawym zagadnieniem jest masa ciała chorych zwierząt- w przebiegu cukrzycy może występować zarówno kacheksja, jak i otyłość. Możliwość pojawienia się tych dwóch przeciwstawnych zjawisk związana jest z tym, że zmniejszenie przemiany glukozy w energię, prowadzi do nasilenia katabolizmu białek i spadku masy ciała.

Nie bez znaczenia jest również fakt, że w przebiegu cukrzycy występuje apatia, brak apetytu i wymioty, z drugiej strony w wyniku zablokowania insulinozależnego ośrodka sytości w podwzgórzu pojawia się polifagia. Powstający i będący fizjologiczną reakcją na dużą ilość pokarmu (a tym samym cukru) hiperinsulinizm powoduje oporność komórek na insulinę, spadek liczby receptorów i zmniejszenie ich powinowactwa do insuliny, w pewnym uproszczeniu, jest to reakcją obronną na nadmiar cukru we krwi.

Przewlekła hiperglikemia/przekarmianie pogłębia niską wrażliwość komórek obwodowych na insulinę, nasila ich insulinooporność i upośledza aktywność dokomórkowego transportu glukozy.

Rodzaje cukrzycy u psów — typ I i typ III (wtórna)

Na cukrzycę choruje około 0,2% populacji psów, w tym około 70% z nich ma tak zwaną cukrzycę typu I (insulinozależną, tożsamą z cukrzycą młodzieńczą u ludzi), w której komórki β wysp trzustki ulegają zniszczeniu przez własne komórki układu odpornościowego. W związku z tym, w organizmie brakuje endogennej insuliny, a terapia polega na podaży insuliny egzogennej do końca życia zwierzęcia. 

U psów pojawia się także cukrzyca wtórna (tak zwany typ III), będąca objawem innych chorób, które podnoszą wtórnie stężenie glukozy we krwi: przewlekłe zapalenie trzustki, długotrwała terapia lekami działającymi antagonistycznie w stosunku do insuliny (glikokortykosteroidy), antykoncepcji hormonalnej, oraz Zespołu Cushinga i niedoczynności tarczycy, oporność na insulinę związana z produkcją progesteronu (najczęściej w przebiegu tzw. ropomacicza).

Diagnostyka cukrzycy u psów — badania i znaczenie USG (pies na czczo)

Rozpoznanie cukrzycy jest stosunkowo proste i opiera się na wywiadzie (objawy kliniczne) i oznaczeniu stężenia glukozy we krwi i moczu (pies MUSI BYĆ NA CZCZO). Ponieważ, jak już wspomniano, wzrost stężenia glukozy w surowicy i glikozuria mogą towarzyszyć innym jednostkom chorobowym wskazane jest również wykonanie USG jamy brzusznej, które pomoże wykluczyć/wykryć stan zapalny trzustki, układu moczowego, wątroby i dróg żółciowych, powiększenie nadnerczy, a przede wszystkim ROPOMACICZE.

Predyspozycje — wiek, płeć i rasy szczególnie narażone

Należy bardzo wyraźnie podkreślić, że typowym cukrzykiem jest PIES MŁODY, Z CUKRZYCĄ TYPU I, u którego opisane wyżej objawy pojawiają bardzo wcześnie.

Istnieje wyraźna predylekcja rasowa, świadcząca o genetycznym tle choroby. Do ras wyraźnie ,,cukrzycowych’’ zaliczamy: keeshond’y (szpic wilczy), puli, pinczery miniaturowe, pudle, jamniki, terriery (australijski, cairn, foksterier, yorkshire), samoyedy, sznaucery (miniaturowe i średnie), oraz beagle. Rzadziej cukrzyca diagnozowana jest u boston terierów, cocker spanieli, golden retriverów, labradorów, owczarków (australijski, niemiecki, szkocki collie, szetlandzki) i rottweilerów.

Cukrzyca typu III, czyli wtórna rozpoznawana jest w wieku 7-9 lat, przy czym częściej (nawet 2 razy) chorują suki.

Leczenie cukrzycy u psów — insulina, cele terapii i krzywa cukrowa

Terapia cukrzycy sprowadza się do podawania insuliny i stosowania odpowiedniej diety. Postępowanie ma na celu utrzymanie stężenia glukozy w zakresie zbliżonym do prawidłowego i unikanie jego wahań, co zmniejsza lub eliminuje objawy kliniczne, zapobiega powstaniu powikłań, a także poprawia komfort życia psa. Bardzo ważne jest, aby podczas leczenia nie doprowadzić do stanów hipoglikemii. Ustalenie dawki insuliny powinno odbywać się na podstawie tak zwanej krzywej cukrowej.

Dieta w cukrzycy — pory posiłków, indeks glikemiczny i rola błonnika

Ważnym elementem terapii jest zmiana diety i przyzwyczajeń żywieniowych. Opiekun zwierzęcia musi przestrzegać stałej pory podawania posiłku, dopasowanej do czasu największej aktywności insuliny (zmniejsza to poposiłkowy wzrost glukozy). W przypadku, gdy lek podaje się raz dziennie zwierzę powinno jeść tuż przed podaniem hormonu. Wynika to zarówno z tego, że energia karmy zostanie najlepiej wykorzystana (dostęp glukozy do komórek warunkowany obecnością insuliny), jak i z faktu, że po podaniu insuliny zwierzę może stracić apetyt.

Niektórzy autorzy uważają, że psy, które otrzymują insulinę raz dziennie, powinno karmić się tuż przed iniekcją połową porcji pokarmu, a po upływie 8-10h po zastrzyku podać drugą połowę. W przypadku kilkukrotnego podawania insuliny, posiłek należy podzielić na tyle części ile jest iniekcji i podawać przed każdym zastrzykiem.

W przebiegu cukrzycy konieczne jest, ze względu na możliwość pojawiania się biegunki osmotycznej spowodowanej obecnością wolnej glukozy w świetle przewodu pokarmowego, zapewnienie zwierzęciu stałego dostępu do świeżej wody.

Prawidłowo dobrana dieta zapewnia możliwość stosowania jak najniższej skutecznej dawki insuliny i charakteryzuje się tak zwanym niskim indeksem glikemicznym, który określa o ile wzrośnie stężenie glukozy we krwi w ciągu 120 minut od spożycia węglowodanów. Wysoki, średni i niski indeks glikemiczny wynosi odpowiednio: powyżej 70, 50-70 i poniżej 50.

Najłatwiej zapamiętać, że białko i tłuszcz mają indeks glikemiczny równy 0, a zatem dieta cukrzycowa powinna być wysokobiałkowa – powyżej 35% w suchej masie i wysoko włóknista (duża zawartość błonnika).

Dieta o dużej zawartości włókna - ok. 17%, wydłuża czas wchłaniania glukozy z przewodu pokarmowego, przez co jest ona dłużej dostępna dla insuliny i lepiej wykorzystana. Wiadomo, że u zwierząt chorych, przyjmujących karmę o zwiększonej zawartości włókna, średnie stężenie glukozy we krwi spada o połowę.

Problem podaży węglowodanów i tłuszczów zwierzętom chorym na cukrzycę wciąż nie został jednoznacznie wyjaśniony. Przyjmuje się, że powinno się ograniczyć udział cukrów prostych i tłuszczu w diecie tak, jak to tylko możliwe. Na rynku dostępnych jest szereg karm suchych i mokrych spełniających wyżej wymienione warunki. Dieta domowa nie jest dobrym rozwiązaniem, ponieważ bardzo trudno jest ją zbilansować i zachowując przy tym jej smakowitość.

Podsumowanie

Cukrzyca u psów to przewlekła choroba metaboliczna, która prowadzi do utrzymującej się hiperglikemii i zaburzeń w funkcjonowaniu wielu układów organizmu. Najczęściej opiekunowie zauważają wzmożone pragnienie i oddawanie moczu, spadek masy ciała lub nagłe zmiany apetytu. Nieleczona cukrzyca może powodować poważne powikłania, takie jak kwasica ketonowa, uszkodzenia naczyń krwionośnych, nerek, układu nerwowego czy szybko postępująca zaćma.

Kluczowe znaczenie ma szybka diagnostyka (na czczo) oraz ocena ogólnego stanu zdrowia psa, w tym wykonanie USG jamy brzusznej w celu wykluczenia chorób towarzyszących. Podstawą terapii jest odpowiednio dobrana insulina oraz dieta o niskim indeksie glikemicznym, wysokiej zawartości białka i błonnika, a także stałe pory karmienia.

Przy dobrej kontroli choroby pies z cukrzycą może funkcjonować komfortowo przez długi czas, jednak wymaga to regularnych kontroli, obserwacji objawów oraz konsekwencji w codziennym postępowaniu.

FAQ — najczęstsze pytania opiekunów psów z cukrzycą

1. Jakie są pierwsze objawy cukrzycy u psa?

Najczęściej opiekunowie zauważają, że pies więcej pije i częściej oddaje mocz (polidypsja i poliuria). Często pojawia się też spadek masy ciała, osłabienie oraz zmiany apetytu (czasem wzrost, czasem spadek).

2. Czy cukrzyca u psa zawsze oznacza insulinę do końca życia?

W większości przypadków (szczególnie przy cukrzycy typu I) tak — pies wymaga stałej insulinoterapii. W cukrzycy wtórnej (typ III) rokowanie zależy od tego, czy uda się opanować chorobę podstawową, która doprowadziła do hiperglikemii.

3. Czy stres może „podbić” glukozę i utrudnić diagnozę?

Tak. U psów stres może powodować przejściowy wzrost glukozy, dlatego diagnostyka zawsze powinna uwzględniać wywiad, objawy, badanie moczu oraz wyniki powtarzalne, a pies powinien być badany na czczo.

4. Dlaczego pies z cukrzycą chudnie mimo że je normalnie (albo nawet więcej)?

Ponieważ przy niedoborze insuliny komórki nie są w stanie skutecznie wykorzystać glukozy jako źródła energii. Organizm zaczyna więc „spalać” białka i tłuszcze, co prowadzi do utraty masy mięśniowej i chudnięcia, nawet przy dużym apetycie.

5. Czy każdy pies z cukrzycą ma zaćmę?

Nie każdy, ale to bardzo częste powikłanie. U wielu psów zaćma może rozwijać się szybko i jest zwykle nieodwracalna, dlatego tak ważne jest szybkie rozpoczęcie leczenia i kontrola glikemii.

6. Jakie badania są najważniejsze przy podejrzeniu cukrzycy?

Podstawą rozpoznania są:

• glukoza we krwi (na czczo)
• glukoza w moczu (glikozuria)
  Dodatkowo warto wykonać USG jamy brzusznej, aby wykryć choroby współistniejące (np. zapalenie trzustki, ropomacicze, zmiany w wątrobie i drogach żółciowych).

7. Na czym polega krzywa cukrowa i po co się ją wykonuje?

Krzywa cukrowa to seria pomiarów glukozy w ciągu dnia, która pozwala ocenić:

• jak działa insulina u konkretnego psa,
• kiedy występuje najwyższy i najniższy poziom glukozy,
• czy dawka insuliny jest prawidłowa.
  Dzięki temu można bezpieczniej dopasować terapię i zmniejszyć ryzyko hipoglikemii.

8. Czy pies z cukrzycą może jeść „normalną” karmę?

Najczęściej nie jest to najlepsze rozwiązanie. Dieta w cukrzycy powinna mieć niski indeks glikemiczny, być wysokobiałkowa i bogata w błonnik, a posiłki muszą być podawane o stałych porach, zgodnie z działaniem insuliny.

9. Jakie są objawy hipoglikemii i dlaczego jest groźna?

Hipoglikemia może pojawić się np. przy zbyt dużej dawce insuliny lub gdy pies nie zje posiłku. Objawy to m.in.:

• osłabienie, chwiejny chód,
• drżenia mięśni,
• senność, dezorientacja,
• w ciężkich przypadkach drgawki i utrata przytomności.
  To stan nagły, który wymaga szybkiej reakcji.

10. Czy cukrzyca u psa może być „wyleczona”?

Najczęściej cukrzyca jest chorobą przewlekłą, ale przy dobrej terapii można ją skutecznie kontrolować. Pies może prowadzić normalne życie, jeśli opiekun konsekwentnie przestrzega zaleceń dotyczących insuliny, diety i kontroli stanu zdrowia.